loader_50x90
loader_50x90
logo
Rubrika: Teme
Patenti, inovatori, istraživanje i razvoj u BiH
još 25 min. čitanja
subota
9. Septembar 2017.

Patenti, inovatori, istraživanje i razvoj u BiH

0:30

Nije valjda da među 361 inovacijom - koje su od 1995. do 2016. širom svijeta promovirali članovi Asocijacije inovatora Bosne i Hercegovine - nema niti jedne koja bi zadovoljila duh i smisao ako se već spotiče o rigidno, mrtvo slovo javnih poziva?!

Patenti, inovatori, istraživanje i razvoj u BiH
Najznačajnija svjetska koncentracija istraživačkih laboratorija i znanstvenika/

Otkako postoji Institut za intelektualno vlasništvo BiH, od 1993. – Institutu nije dostavljena niti jedna prijava za priznanje patenta iz brojnih “naučno-istraživačkih instituta”

Nedostaje im iskrene želje za razvojnim projektima za kojima raspisuju konkurse, manjka im osmišljene, konstruktivne želje za razvojem zemlje!

Radni naslov ovog teksta je - Bh. “naučno-istraživački” “patenti”. Pa najprije da pojasnimo zašto su ovako, pomalo čudno, zbrda-zdola, raspoređeni navodnici... Zašto nije, npr. “naučno-istraživački patenti”? Navodnici na kovanici “naučno-istraživački” (isto je “naučnoistraživački”, “znanstvenoistraživački”, mada je tačnije sa crticom), upotrijebljeni su radi toga da se naglasi, da se ta sintagma upotrebljava ako ne posve nepravilno, onda posve prevaziđeno. Za njeno značenje postoji međunarodno priznati termin: “Istraživanje i razvoj”, koji se i kod nas upotrebljava, ali nije dobio puno, prioritetno pravno značenje.

U navodnicima, i zbog toga što taj pridjev predstavlja najobičniji pleonazam: može li biti istraživanja da nije naučno?! Ima li nenaučnog istraživanja? Zašto nema nauke u naslovu francuskog “Zakona o istraživanju” (Code de la recherche)! Itd. Jedini istraživački prostor gdje se može primijeniti termin “naučno-istraživački” bila bi istraživanja čiji je cilj proširivanje teorijskih dostignuća, dakle, postojećeg znanja: za tu aktivnost postoji službeni termin – temeljno istraživanje (ili osnovno, bazično, fundamentalno).

 

O konkursima je riječ

 

 

Srećom ili nažalost, kako ko hoće, pridjev “naučno-istraživački” nije ekskluzivitet ni Bosne i Hercegovine ni bosanskog jezika. Postoji u svim zemljama slavenskog govornog područja, a ne zna se kada je ušao u jezike i rječnike ovih prostora. Bez namjere utvrđivanja tačne etimologije, a zarad boljeg kontekstualnog shvatanja, za pretpostaviti je da je termin preuzet sa Zapada. Tamo se od XVII stoljeća intenzivno radi na uspostavljanju institucionalnog istraživanja, s ciljem naučn(ičk)e saradnje i uspješnijeg zajedničkog rada na otkrivanju prirodnih zakonitosti (“New Atlantis”, Francis Bacon). Tada je nastao termin “naučno istraživanje” (i izvorno ostao: scientific research, za temeljna istraživanja). Tek je 1963. godine uobličen u općeprihvaćenu definiciju “Istraživanje i razvoj” (Research & Development, R&D): “Sistematičan stvaralački rad usmjeren na povećanje znanja o prirodi, čovjeku, kulturi i društvu, te primjeni novonastalih spoznaja u praksi”.

image
Istraživački centar financiran iz 11 zemalja s ukupno 1,5 milijarda eura predstavio je svečano laser XFEL u Hamburgu/

Tako je to, po “Priručniku Fraskati”, (tačnije “iz Fraskatija”, po talijanskom gradiću Frascati u kojem su ga 1963. usvojili stručnjaci OECD-a), po kojem se u cijelom svijetu bilježe i razvrstavaju statistički pokazatelji u svim oblastima organizovanog ljudskog djelovanja.

U bosanskom, a valjda i u ostalim slavenskim jezicima, lako je od imenice napraviti pridjev: “naučno istraživanje” se lako preinači u pridjev “naučno-istraživački”. Međutim, pridjev ne znači ništa sam po sebi, sve dok se ne pridjene nekoj drugoj riječi. Ovaj najčešće prethodi imenicama “rad” i “djelatnost”. Tako nekako je nastala kovanica “naučno-istraživački rad”, NIR.

Rekosmo, svjetski termin “Istraživanje i razvoj” još nije dobio puno pravo građanstva u BiH (niti u susjednim zemljama), ali se pojavi tu i tamo. Za potpuniji uvid u zakonsko stanje istraživanja u BiH, potrebno je podsjetiti da postoje sljedeći temeljni propisi:

“Okvirni zakon o osnovama naučno-istraživačke djelatnosti (...)” na nivou BiH, od 2009.

“Strategija razvoja naučno-istraživačkog i istraživačko-razvojnog rada u Federaciji Bosne i Hercegovine za period 2012-2022. godina”, “Zakon o naučnoistraživačkoj djelatnosti i tehnološkom razvoju” u Republici Srpskoj, od 2011, “Zakon o naučnoistraživačkoj djelatnosti” u Kantonu Sarajevo od 2004. i usavršen 2011. godine).

Što se tiče stanja u ostalim kantonima, u toku su javne rasprave za donošenje zakona u Tuzlanskom i Zeničko-dobojskom kantonu. U preostalih sedam nema ni N od NIR-a. Bilo je, istina, u Unsko-sanskom: uporni tragači mogu pronaći na internetu da je nacrt zakona bio u planu rada Skupštine USK-a za 2012. godinu, ali mu se zameo trag.

Ono što je zajedničko spomenutim propisima to je naslovni “naučno-istraživački” pleonazam! Pleonazam je čak dupliran u federalnoj “Strategiji...”: nije dovoljno “naučno-istraživački”, pa je “pojašnjen” sa “istraživačko-razvojnim”?! Iz svega navedenog da se zaključiti da je kod nas “Zakon o istraživanju i razvoju” na čekanju, u najboljem slučaju.

image
Husein Hujić

Sve ovo dovde moglo bi se svrstati pod neki “esejčić o nir-ovanju”, “l’art pour l’art”, da nije neželjenih posljedica koje proizlaze iz netačnih naziva i interpretacija zakona po vlastitom nahođenju! Npr. u javnim pozivima vezanim za “naučno-istraživačke projekte”, koje raspisuju neka ministarstva, mogu se prijaviti visokoškolske ustanove, instituti, istraživački centri u privredi... Ne mogu pojedinci, inovatori, makar imali autorski dovršenih, dakle društveno mjerljivih i shvatljivih ideja/inovacija (opisanih patentnom prijavom), na temelju kojih bi se ubrzo mogli stvoriti startup-ovi, mala i srednja preduzeća, sa stotinama i hiljadama novih radnih mjesta! Ne mogu, jer inovatori nisu “naučni” istraživači, po zakonu.

Nije, valjda, da među 361 inovacijom, koje su 1995-2016. širom svijeta promovirali članovi Asocijacije inovatora Bosne i Hercegovine – nije valjda da nema niti jedne koja bi zadovoljila duh i smisao ako se već spotiče o rigidno, mrtvo slovo javnih poziva?! Ima ih, naravno. Neke su se “projektirale”, ostvarile, dobile trodimenzionalni oblik, proizvode se u zemlji i inostranstvu. Od njih imaju koristi autori, proizvođači, korisnici-potrošači, državni budžeti...

Da je onima koji raspisuju konkurse za “naučno-istraživačke projekte” iskreno stalo do razvojnih projekata, onda bi makar porazgovarali sa autorima inovacija za koje im se učini da bi mogle biti društveno korisne... Zna se za njih, dobijaju nagrade u svjetskoj konkurenciji pameti, o njima se piše i govori! Nažalost, “odgovornima” nedostaje svjetski referentnog znanja, smisla, inventivnosti, znatiželje, odgovornosti... Nedostaje im iskrene želje za razvojnim projektima za kojima raspisuju konkurse, manjka im osmišljene, konstruktivne želje za razvojem zemlje!

Evo jednog zanimljivog kontekstualnog podatka Agencije za statistiku BiH za 2015. koji će se pokazati kontradiktornim u kolektivnom “naučno-istraživačkom radu”: “Na poslovima istraživanja i razvoja u BiH zaposleno je 3.189 osoba. Broj jedinica koje se bave istraživanjem i razvojem je 84. Od toga je u poslovnom sektoru 22% jedinica, u državnom sektoru 54%, u visokom obrazovanju 14% i neprofitnom sektoru 8%”.

image
.

Ne, nije problem u broju zaposlenih i broju “jedinica koje se bave istraživanjem i razvojem”; kamo sreće da ih je više. Problem je u tome što, otkako postoji Institut za intelektualno vlasništvo BiH, od 1993. – Institutu nije dostavljena niti jedna prijava za priznanje patenta iz brojnih “naučno-istraživačkih instituta”?! Iz “poslovnog sektora” stiglo ih je samo 15-ak. Kako s takvima ići u međunarodnu razmjenu znanja i dobara? Kako ostvarivati duh i slovo “Okvirnog zakona o osnovama naučno-istraživačke djelatnosti i koordinacije unutrašnje i međunarodne naučno-istraživačke saradnje Bosne i Hercegovine”, da dodamo drugi dio podugog naslova naprijed spomenutog državnog “krovnog” akta?!

U istom razdoblju, 1993-2016. Institutu je podneseno oko 1.150 patentnih prijava “domaćih lica”, kako se službeno kaže. Oko dvije trećine prijava podnijeli su članovi Asocijacije inovatora Bosne i Hercegovine! Dva od 11 članova Statuta AIBiH odnose se na patentnu zaštitu! Ako u institutima nema rezultata za patentnu zaštitu, inovatori ih imaju, i štite!

Sad je jasnije šta je autor htio reći naslovom “Bh. ‘naučno-istraživački’ ‘patenti’!”

image
Strategija razvoja

 

 

Vrijednost patenta

 

 

A, koja je stvarna naučna vrijednost patenta – to zaista vrijedi znati! Evo šta se o patentu kaže u “Pravilniku o postupku, načinu vrednovanja i kvantitativnom iskazivanju naučnoistraživačkih rezultata istraživača” u Srbiji, kojim se vrlo precizno propisuje kako se stiču naučna zvanja.

“Pravilnikom...” se do u tančine, cifarski, komparativno po naukama, empirijski jasno i nedvojbeno, obrađuju kako tehničke tako i sve druge naučne oblasti. Poglavljem “IV Način vrednovanja naučnoistraživačkih rezultata istraživača”, u članu 43. se propisuje: “Pod originalnošću naučnog rada podrazumeva se istraživanje koje proširuje granice znanja kroz razvoj značajnog dela, otkriće/unapređenje ili aplikaciju, koji su objavljeni u nacionalnim ili međunarodnim referentnim publikacijama ili su priznati kao patent”.

Nadalje, najviše bodova, 16, dobija se upravo za patent – za “Registrovan patent na međunarodnom nivou” (i ne samo za patente, naravno). Patenti su najviše cijenjeni u svim svojim pravnim kategorijama: za “Registrovan patent na nacionalnom nivou” dobija se 12 bodova, za “Objavljen patent na međunarodnom nivou” 9 i 7 za “Objavljen patent na nacionalnom nivou”! Bodovi nisu uvjetovani školskom spremom autora patenta!

image
 

A, da bi se bolje razumjelo šta znači tih 16 naučnih bodova, kad naučni radnik nema patent, valja “odbraniti doktorsku disertaciju”! “Zvanje naučni saradnik može steći kandidat koji ima akademski, odnosno naučni naziv doktora nauka i objavljene i recenzirane naučne radove i druge naučnoistraživačke rezultate, saglasno članu 70. stav. 4. Zakona i kriterijumima datim u ovom pravilniku, a koji svojim ukupnim naučnim radom pokazuje osposobljenost za samostalan naučnoistraživački rad.” Evo i člana 70. stava 4. Zakona o naučnoistraživačkoj delatnosti: isto kao naprijed do “saglasno članu 70. (potom se propisuju) naučnoistraživački rezultati u sledećim kategorijama: (...) 3) naučni članci u časopisima međunarodnog i vodećeg nacionalnog ranga; 4) tehnička rešenja; 5) patenti; 6) naučni radovi saopšteni na naučnim skupovima...”.

I u Hrvatskoj se na sličan način, pravilnikom, patent detaljno razrađuje i visoko vrednuje. Međutim, u zakonu se patent ne spominje, a u Srbiji tek navede par puta, u kontekstu.

 

Status inovatora

 

 

Ima jedan “patent”, ne samo bosanskohercegovačkih nego svjetskih razmjera: status inovatora se ne spominje u zakonima o “naučno-istraživačkom” radu! Patenata ima, ali autora nema!? A inovatori su najčešći autori i vlasnici patenata! Ako ne mogu biti “naučni istraživači”, što je termin rezerviran za zaposlene u “naučno-istraživačkim” institutima i visokoobrazovnim ustanovama, može li se autorima patenata zakonski priznati status “nezavisnog istraživača”, “individualnog istraživača”, kako god? Nije teško naći formu za suštinu, ako ima znanja, spremnosti, odgovornosti i dobre volje kod zakonodavaca.

Utoliko je vredniji pozitivni presedan, možda svjetskih razmjera, koji se nalazi u nacrtu Zakona o naučno-istraživačkom radu Tuzlanskog kantona: “naučno” i zakonski legalizirani su i inovatori i njihova udruženja! “Tehnološkim razvojem i infrastrukturnom podrškom inovativnoj djelatnosti u smislu ovog zakona bave se istraživači i stručnjaci u ustanovama, privrednim društvima, udruženjima ili fondacijama, kao i fizička lica koja su registrovana kao inovatori.” Tako je po članu 12, i potvrđeno članom 96: “Udruženje inovatora je neprofitna organizacija koja okuplja, podstiče i pomaže svoje članove – individualne inovatore, da se, pojedinačno i timski, bave istraživačko-razvojnim radom, razvojem tehnike i tehnologije, razvojem novih proizvoda i usluga”!

Nažalost, ovaj svijetli primjer zasjenjen je degradirajućim, naspram ljudskog znanja, članom 99. nacrta: “Sredstva za ostvarivanje programa iz člana 16. ovog zakona mogu se obezbjeđivati u Budžetu Kantona u maksimalnom iznosu do 0,05% prihoda Budžeta Tuzlanskog kantona...”. “Mogu se obezbjeđivati”, ali nije obavezno; može do 0,05%, a ne mora ni toliko.

Deset puta su veća izdvajanja u istraživanje i razvoj, “takmičarskim” poređenjem govoreći, po nacrtu zakona u Ze-do kantonu: “Sredstva za podršku naučnoistraživačkoj djelatnosti (...) osiguravaju se u godišnjem iznosu do 0,5% Budžeta Kantona, te iz drugih izvora u skladu sa zakonom”. Je li malo ili nije, saznaće se kada se nacrt pretvori u zakon. Ali, da je nesigurno jest: propisano je ne više od 0,5%, pa kako budu raspoloženi sveznajući skupštinski stručnjaci-poslanici.

Po Zakonu koji je Kanton Sarajevo donio još 2004. i usavršio 2016. godine, primjerno se stimulira R&D za bh. privredne i budžetske prilike: “Sredstva za podršku naučnoistraživačkoj djelatnosti (...) osiguravaju se u godišnjem iznosu do 2% Budžeta Kantona, te i iz drugih izvora u skladu sa zakonom”! Šteta što nije propisan i najmanji, zakonom garantovani procent, ako se već, iz predostrožnosti prema neizvjesnim privrednim i prihodovnim budžetskim kretanjima, ne može propisati tačan procent.

Ostaje nedoumica da li istraživačko-razvojne investicije, time i razvoj pojedinih kantona, cijele BiH, više zavise od intelektualnog ili od materijalnog bogatstva/siromaštva...

(Husein Hujić, generalni sekretar Asocijacije inovatora Bosne i Hercegovine, AIBiH, direktor Svjetske federacije inovatorskih organizacija, IFIA)